2018/07/21 | 16:00

هایكو لە ژاپۆنەوە بۆ كوردستان

(هەواڵ كوردستان)- هایكو (Haiku) یان هائیكو: فۆرمێكە لە شیعری ژاپۆنی، وەك چەمك لە ساڵی 1892 لەلایەن شاعیر (ماساۆكا شیكی)یەوە ناونرا (هایكو)، سەرەتا پێیگوتراوە (هۆككو-hokku ) ئەمە وەك بەشێك لە دەستپێكی جۆرێكی تری شیعری ژاپۆنی جیابووەتەوە بەناوی (رینگا) كە لە ناوەڕۆكدا پەند و قسەی نەستەق لەخۆدەگرێ و، لە بنەڕەتدا بە یەك دێڕ نووسراوە و بە 17 بڕگەی دەنگی كە دابەش دەبێت بۆ (5-7-5) بڕگە، واتە: دێڕی یەكەم لە پێنج بڕگە پێكدێت، دێڕی دووەم لە حەوت بڕگە، دێڕی سێیەمیش پێنج بڕگە.

وشەی هایكو لە زمانی ژاپۆنیدا بەواتای (منداڵی خۆڵەمێش) دێت، لە سەرەتادا بۆ یاریكردن و خۆسەرقاڵكردن لە شێوەی (ئیپیگراما-Epigram) هاتووەتە كایەوە، دواتر گۆڕاوە بۆ ئەو جۆرە ئەدەبەی بیروبۆچوونی فەلسەفی و ستاتیكی سەپاندوویەتی و لەسەر دەستی (باسهو- )و هاوڕێكانی بەپێی بارودۆخی سۆسیۆفەرهەنگی دەستاودەستی كردووە. هیندرسن دەڵێ: "شێوەی شیعری هایكوی ژاپۆنی تایبەتمەندیی خۆی هەیە، لەگەڵ ئەوەشدا من پێموایە كە خاوەن تایبەتمەندییەكە دەتوانێت سنووری نەتەوە و زمان ببەزێنێ، ئەوەش وا لەم فۆرمە شیعرە دەكات شیاو بێت بۆ داگیركردنی شوێنێكی تایبەت بەخۆی لەنێو فۆرمەكانی دیكەی شیعری جیهانیدا".ئەو بۆچوونەی هیندرسن بەكرداری هاتووەتە دی، بە تایبەت لە ئەدەبی ئینگلیزیدا هەر زوو هایكو جێی خۆی كردەوە و بوو بە هونەرێكی بەناوبانگ و خاوەن رێسای تایبەت بە خۆی و لەگەڵ زایەقەی ئینگلیزەكاندا یەكانگیر بوو.

دیارترین ئەو شاعیرانەی هایكویان لە ئەدەبی ئینگلیزیدا چەسپاند (عەزرا پاوند) و (ئامی لوێڵ) بوون.دوای جەنگی یەكەمی جیهانی و لە دوای كرانەوەی ژاپۆن لەڕووی فەرهەنگییەوە بەڕووی وڵاتانی دنیادا، هایكو گەیشتە ئەوروپا و ئەمریكا و بەریتانیا، ئینگلیززمانەكان هایكویان كەرت كرد بۆ سێ دێڕ. لە ژاپۆن چەندین قوتابخانەی شیعری هەبووە، دیارترینیان:- قوتابخانەی كلاسیك (موكی هایكو)- قوتابخانەی نوێگەر (چینكو هایكو)قوتابخانەی "موكی هایكو" مەرجی قورسی داناوە بۆ (هایجن-هایكیست- هایكونووس)، لەوانە: (وەرزەوشە (كیگۆ)، كیرێجی، 17 بڕگە، هەنووكەیی، سینۆگرافیا) و چەند مەرجێكی دیكەش.

ئەوانەی لەسەر مەرجەكانی ئەم قوتابخانەیە دەچن، پێیانوایە هەر دەقێك (وەرزەوشە)ی تێدا نەبێ، بە هایكو هەژمار ناكرێت، بەڵكوو دەبێتە (سینریو).

بەڵام قوتابخانەی (چینكو هایكو) كە قوتابخانەیەكی نوێگەرە و چاوپۆشی لە هەندێك لە مەرجە كلاسیكەكانی هایكو دەكات، پێیوایە مرۆڤیش بەشێكە لە سروشت و ژینگە، بۆیە ئاساییە ئەگەر هایكونووس دەست ببات بۆ بابەتی مرۆیی و بەبێ ئەوەی باس لە وەرز بكات.

یەكەم كاری ئەم قوتابخانەیە ئەوە بوو كە خۆی رزگاركرد لە مەرجی 17 بڕگەیی.

دواتر و لەلایەن ئەوروپییەكانەوە مەرجی (وەرزەوشە)ش لابرا.

تەنانەت هەندێ شاعیری ئینگلیززمان بە دوو دێڕ یان چوار دێڕ هایكویان دەنووسی. جۆرەكانی هایكو: (موكی هایكو)1- هایكوی وەرزەكان (كیگۆ): ئەوەیە كە تێیدا ئاماژە بە وەرز یان كات دەكرێت، وەك هاوین، زستان و گوڵ.

"كیگۆ"ش دابەش دەبێت بەسەر دوو جۆری ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوخۆدا: ٲ) كیگۆی ڕاستەوخۆ: بەشەرمێكەوە- جلەكانم وشك دەكاتەوە، خۆری زستان!ب)كیگۆی ناڕاستەوخۆ: لە تەنافێكەوە بۆ تەنافێك،نۆتە مۆسیقییەكان دەنووسێتەوە؛ پەڕەسێلكە! لێرەدا بەشێوەیەكی ناڕاستەوخۆ پەڕەسێلكە ئاماژەیەكە بۆ وەرزی بەهار 2- هایكوی ژیانی رۆژانە: هەر كات ئاماژەی بە وەرزەكان نەكرد. لە لوتكەدا- ناتوانم لێكیان جیاكەمەوە، ئاسمان و دەریا بوون بەیەك....................كیرو و كیرێجی (Kiru and Kireji): كیرێجی وەك وشەبڕ بەكاردێت و مەبەست لێی ئەو خاڵبەندیانەیە كە واتای رستەكان دیاری دەكات، هەروەك چۆن لە شیعری كلاسیكی رۆژئاواییدا (caesura) و لە سۆناتادا (Volta) هەیە بەپێی هەڵبژاردنی وشەی وشەبڕ و پێگەی لەناو دەقدا دادەنرێت، كیرێجیش ئەو رۆڵە دەبینێ و دەبێتە هۆی رێكخستن و گونجاندنی وشەكان لە رستەكاندا یان رستەكان لە دەقەكاندا، وەك بڕینی رێڕەوی بیرۆكەیەك بۆ ماوەیەكی كورت، یان تەواوكردنی رستەیەك بەكۆتاییەكی واتابەخش، كیرێجی لە رووی پەیكەرەوە دەبێتە پاڵپشتی هایكو لەوەی لە ناوەڕۆك و كۆنتێكستدا سەربەخۆ بێ و لە رینگا و فۆرمەكانی تر جیابكرێتەوە، جگە لە زمانی ژاپۆنی كە وشەی (ya) وەك كیرێجی (بۆر) بەكاردەبات بۆ دیاریكردن و لێكجیاكردنەوەی رستەكان، لە نووسینی هایكودا كیرێجی ژاپۆنی بەكارنابرێ، بەڵكو لەجیاتی ئەو، خاڵبەندیی مۆدێرن بەكاردەبرێ بۆ درووستكردنی پەیوەندیی واتایی بۆ ئەوەی خوێنەر وا لێبكات بیر لە پەیوەندیی نێوان هەردوو بەشی پچڕاو یان لێكجیاكراو بكاتەوە.دەتوانرێت لە هۆنراوەی هایكودا بۆر (،) یان تەقەڵ (-) یان بۆری خاڵدار (؛) بەكارببرێت، زۆرجار لە كۆتایی دێڕی یەكەم یان دووەمدا دادەنرێت، بۆر(،) ساتێك ڕامانە، دواتر تەواوكردنی هایكوەكە‌یە، نموونە: لەسەر گردە دوورەكەوە، ئەستێرەكان پەرش و بڵاو دەبن- گوندەكەم!نە لای ئەوروپییەكان و نە لای فارسەكانیش، كەسیان لەسەر قوتابخانەی (موكی هایكو ناچن)، من پێموایە ئەوەش لەبەر چەند هۆكارێكە، لەوانە: سرووشتی زمانەكان جیان، لە زمانی ژاپۆنیدا سێ جۆر دابەشبوون هەیە سەبارەت بە دەنگ و بڕگە (كانا- ئۆن- بڕگە)، بۆ نموونە وشەی (شو) كە لە دوو كانا پێكدێت، هەندێ جار لەبەر پێویستیی شیعری بە یەك دەنگ هەژمار دەكرێت، یان وشەی (ya) لە هایكوی ژاپۆنیدا، هەرگیز نابێ لە كاتی وەرگێڕانیدا بۆ سەر زمانێكی تر وەربگێڕدرێت، چونكە لە ژاپۆنیدا تەنها وەك ناوبڕێك بەكاردێت نەك وەك وشەیەكی واتادار.

لە ئەمڕۆشدا، كە زۆربەی گەلانی دنیا هایكو دەناسن و دەینووسنەوە، نەك هەر لەنەخشەی مەرجە كلاسیكەكانی هایكو دەرچوون، بگرە لە مەرجەكانی قوتابخانەی "چینكو هایكو"ش دەرچوون و هەر میللەتێك دەیەوێ بۆخۆی (بینەتەوێنێ) ئێمەی كوردیش دەمانەوێ وەك ژانرە ئەدەبییەكانی دیكە بیكوردێنین، چونكە فارس فارساندوویەتی و عەرەبیش عەرەباندوویەتی.خەسڵەتەكانی هایكو1-هەنووكەیی (ساتەكی) سەرەكیترین خەسڵەتی هایكوە كە دەبێ سات بەسات وێنای ئەو دیمەنە بكا كە كەوتووەتە بەر دیدی شاعیر و بەجۆرێك لە جۆرەكان وروژاندوویەتی، ئەوەش لە سینۆگرافیایەكی چڕ و هەمەڕەگەزدا.2-كورتبڕی: هایكو خۆی دەقێكی كورتە و لە یەك دێڕی 17 بڕگەیی پێكدێت كە دابەشكراوە بەسەر سێ دێڕدا لە زمانە ناژاپۆنیەكاندا، واتە: هەر هیچ نەبێ بەئەندازەی 17 بڕگەی دەنگی بێ یان تۆزێ زیاتر، ئەگینا لە تەكنیكی شیبۆمی دەردەچێ.3-ڕستەی ناتەواو: واتە: رستەی ناتەواو لەخۆبگرێ بەچەشنێك وا لەخوێنەر و وەرگر بكات بەدوای تەواوكردنی واتاكاندا بگەڕێ؛ هەروەك چۆن ژیان نهێنیە شاراوەكانی خۆی دەرناخات، هەرچەندە لە زمانی كوردیدا رستەی ناویمان نییە، چون هەر رستەیەكیش كارەكەی وەدەرنەكەوێ، ئەوا بێگومان كارێكی بێهێزی تێدایە، بەڵام دووركەوتنەوە لە بەكارهێنانی فرمان و كار دەقی هایكو جوانتر دەكا، بەتایبەت كاری رابردوو كە خەسڵەتی هەنووكەیی لەدەست دەدا، چون هایكو لەدایكبووی ئەو ساتەیە كە هایكونووس دیمەنەكەی بەرچاو دەكەوێ‌ و وێنای دەكات، بەپێچەوانەشەوە ئەگەر كاری رابردووی لەخۆگرت، ئەوا دەبێتە گێڕانەوەی مێژوو و وەسفی دیمەنەكە لاواز دەبێ.4-بەكارهێنانی هەستەكان: هەر پێنج هەستەكەی مرۆڤ لە هایكودا دەبنە دركپێكەری ماددی لە واقیعێكی فیزیكیدا؛ نەك وەك دەرهێنراوێكی ئەقڵی.

زۆرجار لەدەقی هایكودا دوو تا سێ هەست بەكاردێت بۆ توندوتۆڵكردنی گوزارشتەكە، جاری واش هەیە هەر پێنج هەستەكە لە یەك دەقدا بەكاردەهێنرێن، لەوانەیە هایكوەكە لەبۆنی گوڵێكەوە دیمەنەكە بگوازێتەوە بە بەركەوتنی مێشەهەنگێك لەوێشەوە بە تامی هەنگوین یان بیستنی گیزەی مێروویەك ...

و هتد.5-تەنز: هەندێ جار سەختیی ژیان وا لە مرۆڤ دەكات بەتەنزەوە بڕواننە ژینگە و رووداوەكانی دەوروبەریان، چونكە ئەدەب بەگشتی و شیعر بەتایبەتی رێگەیەكە بۆ پاككردنەوەی وەرگر لە هەندێ جەنجاڵی و شتە بێزاركەرەكانی ژیان.6-هایكوی كلاسیك بەشێوەیەكی گشتی لەدەوری وەرزەكان دەخولایەوە و بەمیتافۆرێكی قووڵ وێنای ژیانی رۆژانەی مرۆڤەكانی دەكرد، بەڵام هایكوی نوێ، لەو چەقبەستووییە خۆی دەرباز دەكات و بە میتافۆر و مەجاز و لێكچواندنی ئەفراندناویی نوێ دیمەنەكە دەخاتە پێش چاوی خوێنەر یان وەرگر و، بۆ ئەوەی لەو ستایلە كۆنكریتییەش‌ دەرچن، پشتیان بە رەهەندی سوریالی یان سیمبۆلی یان ئەبستراكتی بەست.هایكو چ وەك زاراوە و چ وەك تێگە، زۆر درەنگ هاتووەتە ناو ئەدەبی كوردییەوە، شاعیر و ئەدیب ( لەتیف هەڵمەت) یەكەم كەس بووە وشەی هایكوی هێناوەتە ناو جوگرافیای وێژەی كوردییەوە.

ساڵی 1982 لە ژمارە دووی گۆڤاری (الپقافە الاجنبیە) دا وتارێكی نووسەری عەرەب كازم سەعدەدین لەژێر ناونیشانی (شیعری نوێی ژاپۆنی) بڵاوكراوەتەوە و لەتیف هەڵمەت لەهەمان ساڵدا وەریگێڕاوەتە سەر زمانی كوردی و لە یەكێك لە ژمارەكانی گۆڤاری (بەیان) دا بڵاوكراوەتەوە، لەو وتارەدا پانزە دەقی هایكو و تانكا و سینریو خراونەتە روو. لە كۆتایی نەوەدەكاندا تاكوتەرا لە گۆڤارەكاندا ئاماژە هەبووە بەناوی هایكو، لە گۆڤاری گەلاوێژدا هەندێ بابەت لە ژێر ناوی شیعری هایكو لەلایەن شاعیرانی كوردەوە بڵاوكراوەتەوە.

لە ساڵی 2005 وەرگێڕێك بەناوی (جەبار سابیر) لە دووتوێی كتێبێكدا چەند دەقێكی هایكوی ژاپۆنی لە زمانی فارسییەوە وەرگێڕاوەتە سەر زمانی كوردی، بەڵام یەكەم شاعیر كە هایكوەكانی خۆی لە دووتوێی دیوانێكدا بڵاوكردبێتەوە شاعیر (قوبادی جەلیزادە)یە، هەرچەندە لە بنەڕەتدا ئەو دەقانە بەنیازی هایكو و لەسەر فۆرم و تەكنیكی هایكو نەنووسراون، دواتر لە ساڵی 2017 ئێمە وەك شاعیر و نووسەر و ئەكادیمی لە بواری رەخنەی ئەدەبیدا، هەستاین بەدامەزراندنی یانەیەكی ئەدەبی بەناوی (یانەی هایكوی كورد)، یەكەمین هەنگاویشمان دانانی پەیجێك بوو كە رۆژانە دەقی هایكو و وتاری فێركاری و شیكاری رەخنەیی تێدا بڵاودەكرێتەوە.

ئێستا خاوەنی گۆڤارێكی ئەدەبین بەناوی (گۆڤاری هایكیست) كە تیایدا دەقی هایكوی زیاتر لە 20 هایكونووسی بەتوانای تێدایە و‌ سەرجەمیان ئەندامی یانەكەن.سەرچاوەكان:- تاریخ الهایكو الیابانی، ریو یوتسویا، ترجمە: سعید بوكرامی- مقدمە نقدیە فی قصیدە الهایكو الیابانیە، جمال الجزیری- شعر الهایكو الیابانی وامكانیاته فی اللغات اڵاخری، حمدی حمید الدوری

ملكۆ ئەحمەد، مامۆستای رەخنەی ئەدەبی- زانكۆی گەرمیان




نیشانەکردن


زۆرترین

⋙ لە 6 مانگدا 472 کەس لە کوردستان بەهۆی ماددەی هۆشبەرەوە دەستگیرکراون
⋙ بیڤەلەرزەکا 5.2 پلە ل ئیندۆنیزیا دا
⋙ نیویۆرک تایمز: تاجپارێزێ سعوودیێ خاشەقچی کوشتییە
⋙ مەی: دانوستاندنێن برێکستێ پێشڤەچوونێن باش دیتینە
⋙ هه‌سه‌ده‌: شه‌رڤانان د 24 ساتان دا 12 تیرۆرست کوشتن
adv

ڤیدیۆ- وێنە

⋙ بەوێنە.. ئەو ھونەرمەندە عەرەبانەی کێشی لەشیان دابەزاندووە
⋙ بەڤیدیۆ.. ژاکان حەمە عەلی یەکەمین کلیپی خۆی بڵاو کردەوە
⋙ وێنە: هاوسەرەکەی یەریڤان بێوەفا دەرچوو

Trending